SAMANDAR SODIQOV
Shafaq. Osmon rangsizlanib, o‘zidan voz kechayotgan, go‘yo tabiat ham bugun yashash majburiyatidan charchagandek ko‘rinardi. Shahar tomlari ustida sukunat osig’liq. Bu shunchaki jimlik emas, balki ichida aytilmagan qop-qop gaplarni ko‘tarib yurgan og‘ir, horg’in yo’lovchini eslatardi. U shu sukunat ichida turardi.
Atrof tumonat odam. Shoshgan, jag’i jag’iga tegmay gapirayotganu qiyqirib o’ynoqlagan olomon. Ammo bu harakatlar unga soyalar raqsiyu dala qo’riqchisidan bo’lak ma’no kasb etmasdi. Hamma uning yonidan turtib, shoshib o’tar, biroq bir og’iz gapni ep ko’rmasdi. U qulay edi. Savol bermas, talab qilmasdi. O‘z dardini birovning jasadiga ilmasdi. Jamiyat bunday sukutni yoqtiradi. Vijdonni bezovta qilmaydi. U doim shunday bo‘lgan.
Bolaligidan beri u ortiqcha bo‘lib kelgan. Na juda aqlli, na juda ahmoq. Na juda baxtli, na mutlaqo baxtsiz. Jamiyat sevib qabul qiladigan aniq shaklga tushmagan. Odamlar bunday insonlarni yoqtirmaydi, ular oynadagi siniq aksga o‘xshaydi: qarasang, buzuq aksingni ko‘rasan.
U o‘n yetti yoshida do‘kon oldidagi o’rindiqda bir soat o‘tgan-ketganni sanab o’tirgandi. Yuz oltinchi odamdan keyin uyiga jo’nagan. Hech kim uning na o’tirganini, na ketganini payqagan. U esa yuz olti kishining yuzini aniq-tiniq eslaydi. Hali hamon.
U «uzoq yashasam, balki bu holatdan chiqib ketarmidim» derdi. Balki vaqt uni ham silliqlab, «hamma qatori»ga aylantirarmidi. Ammo ichida bir o‘y g‘ujg‘on aylanar, u suyaklarigacha singib ketgan: «Men uzoq yashamayman».
Bu qo‘rquv emas, sezim edi. Ba’zi odamlar taqdirni oldindan o‘qiy biladi, lekin uni o‘zgartirishga urinmaydi.
Ba’zan ko‘kragini bosib turgan og‘irlikdan nafas ololmay qolardi. Xuddi yuragi pastga osilib qolgandek. O‘sha paytlarda u faqat bir narsani xohlardi: yurakka eng yaqin joyda bo‘lishni. Yurak urishini eshitgan odam hali tirikligini biladi. Yurak urishini eshitgan odam hali umid borligiga ishongisi keladi.
Lekin u buni hech kimdan so‘ramadi. Aksincha, u ertalab quvvatlagichga telefonni ulaganini esladi. Nima uchun? Bilmadi. Shunchaki instinkt.
Uni hech kim payqamasdi. Hatto yonidan yillar davomida birga o‘tganlar ham. Ularning barchasi uning tashqi qobig‘ini ko‘rgan, ichidagi muzlab qolgan bo‘shliqni esa sezmagan. Odamlar ko‘pincha shunday, ular tabassumingni tamg‘a deb qabul qilishadi. Jilmaydingmi, demak baxtlisan. Ammo ichkarida butunlay boshqa manzara.
U tashqarida yasholmasdi, ichiga berkinib olgan, ammo ichidan asta-sekin bo’laklanib borardi. Har kuni oz-ozdan. Har tong uyg‘onarkan, yashash sirtmog’ini bo’yniga ilardi. Jamiyat o‘lishni kechirmaydi, azoblanib yashash esa oddiy hol.
Unga ishonishmadi.
– Senga o‘xshaganlardan nima chiqadi?!
Bu savol emas, hukm edi. Va bu hukm vaqt o‘tib haqiqatga do’nib bordi. Inson takror eshitgan gapga ishonmaslikdan o‘zga chora topolmaydi.
Shunga qaramay, uning ichida bir isyon yashardi. Bu kuch emasdi. G‘urur ham emas. Bu shunchaki so‘nggi instinkt, cho‘kayotgan odamning suv yuziga chiqishga urinishi kabi. U o‘ziga bitta sabab topib yashardi. Agar shu sabab bo‘lmaganda, ehtimol, u allaqachon bu manzarada yo‘q bo‘lib ketgan bo‘lardi.
Tun tushdi. Ko‘prik ustida shamol to‘xtovsiz esardi. Pastda suv oqardi – sokin, befarq, o‘z yo‘lidan og‘ishmay. Ko‘prik temirlari sovuq edi. Bu sovuqlik tashqaridan emas, ichkaridan kelayotgandek tuyulardi. U pastga qaradi. Suv qorong‘i edi. Unda na aks, na javob bor edi. Faqat oqim.
U osmonga qaradi. Yulduzlar befarq. Ammo bu befarqlik endi uni ranjitmadi. Chunki u allaqachon tushunib bo‘lgan: tabiat tushuntirmaydi, u faqat mavjud. Inson esa ma’no izlaydi. Va aynan shu izlash uni charchatadi.
U qimirlamadi, qochmadi.
Qaror qabul qildi, tamom.
Oniy lahza. Juda qisqa. Ammo juda chuqur. Go‘yo vaqt o‘zini unutib qo‘ygandek.
Keyin shahar yana o‘z hayotiga qaytdi. Mashinalar g’izillagan. Chiroqlar yoniq. Suv esa hamon oqmoqda.
Ertasi kuni tong odatdagidek otdi. Quyosh chiqdi, osmon moviy rangda. Shahar kechagi jimlikni eslamadi. Hech qachon eslamaydi ham.
Telefon jiringladi.
Uzoq vaqtdan beri xavotir olib yurgan bir odam edi bu. Ovozi ehtiyotkor, savoli qo‘rquv aralash yangradi:
– Ahvoling yaxshimi?
– …
Telefon yana jiringladi. Yana. Yana. Har qo‘ng‘iroq havoda osilib qolgan savolga o‘xshardi. Go‘shak esa jim. Bu jimlik kechagisidan ham og‘irroq. Kechagi jimlik ichkarida, bugungisi atrofni egallagan.
U payt telefon egasi allaqachon boshqa holatda oqib borardi. Sovuqni ham, og‘irlikni ham sezmasdi. Tanasi xuddi uzoq vaqt yashab, oxiri egasiz qolgan uy singari unga begona bo‘lib ulgurgan. Suv esa beparvo uning jonsiz tanasini olib ketardi. Ayblamasdan, javob kutmay so’nggi manzil tomon eltardi.
U kim edi?
Gazeta sarlavhalariga noloyiq. Tobutga yoziladigan izoh ham yo‘q . U shunchaki yigirma to‘rt yoshli navqiron edi. Ismi bo‘lgan. Ovozi ham. Ichi aytilmagan gaplarga to‘la. Ammo endi u aniq holatga sig‘mas, tirik yoki yo‘qligini hech kim bilmasdi. Ba’zi odamlar hayotdan ketmaydi, ular shunchaki yo‘qoladi.
Telefonning ovozi tindi. Savollar javobsiz qoldi.
Shahar yashashda davom etdi. Ko‘prik o‘z vazifasini bajardi. Suv oqdi. Kun o‘tdi. Ammo o‘sha kundan boshlab nimadir o’zgargandi – ko‘rinmas, nomlanmas mavhumlik. Ba’zan inson ketgach, uning o‘rnida jasad emas, bo‘shliq qoladi.
Va eng qo‘rqinchlisi shuki, bu bo‘shliq vaqt o‘tib odatiy holga aylanadi.
U esa bir paytlar shu dunyoda bo‘lgan. Juda sokin, juda chuqur.
Ehtimol barini o‘zi ila olib ketgan chiqar…
