VIRJINIYA VULF
Kotibangiz meni bu yerga taklif etar ekan, jamiyat ayollarining mehnat bilan band bo‘lish masalalari bilan shug‘ullanishini aytdi va mendan o‘zimning kasbiy tajribalarim haqida so‘zlab berishimni so‘radi. Rost, men ayolman; rost, men mehnat qilaman; lekin qanday kasbiy tajribalarim bor? Buni aniq aytish oson emas. Mening kasbim – adabiyot. Bu sohada (sahna san’atidan tashqari) ayollar uchun o‘zlariga xos tajribalar boshqa sohalarga nisbatan ancha kam. Chunki bu yo‘l mendan ancha oldin Fanni Byorni, Afra Ben, Harriyet Martino, Jeyn Ostin, Jorj Eliot kabi mashhur adibalar, hozir ismlari unutilgan, ammo o‘z vaqtida qalam tutgan ko‘plab boshqa ayollar tomonidan ochilgan. Ular men uchun yo‘lni yumshatib, iz qoldirib ketganlar. Shuning uchun yozishni boshlaganimda moddiy yoki ma’naviy to‘siqlar yo‘q edi. Yozish obro‘li va bezarar mashg‘ulot sanaladi. Qalamning tiqirlashi oila tinchligini buzmaydi. Oila byudjetidan pul ham so‘ramaydi. Hatto o‘n shillingu olti penniga Shekspirning barcha asarlarini yozishga yetadigan qog‘oz sotib olish mumkin, agar kishida shunday istak bo‘lsa, albatta. Yozuvchi bo‘lish uchun pianinolar, modellar, Parij, Vena va Berlinga sayohatlar, ustozlar yoki murabbiylar shart emas. Ana shu arzon qog‘oz ayollar nima uchun boshqa sohalarda emas, avvalo yozuvchilikda muvaffaqiyat qozonganining asosiy sababidir.
Endi o‘z hikoyamni so‘zlab bersam: u juda oddiy. Tasavvuringizga shunday bir manzarani keltiring: qo‘lida qalam tutgan bir qiz yotoqxonada o‘tiribdi. U qilishi lozim bo‘lgan yagona ish – qalamni soat o‘ndan birgacha qog‘oz ustida chapdan o‘ngga harakatlantirish, xolos. Shundan keyin u juda jo‘n va kamchiqim bir yumush qilishni o‘ylab topdi: yozilgan sahifalardan bir nechtasini konvertga soldi, burchagiga bir pennilik marka yopishtirdi va uni ko‘chadagi qizil pochta qutisiga tashladi. Mana shunday qilib, men jurnalist bo‘ldim. Va bu mehnatim juda tez mukofotlandi, keyingi oy men uchun beqiyos bir quvonchli kunda muharrirdan xat oldim. Xat bilan birga bir funt o‘n shillingu olti pennilik chek bor edi. Biroq sizga kasbli ayol sifatida hayotim qanchalik yengil bo‘lganini, shunday hayot kechirgan ayollar duch keladigan qiyinchiliklardan qay darajada bexabar ekanimni ko‘rsatish uchun bir narsani tan olishim kerak: men o‘sha pulni non, yog‘, uy ijarasi, poyabzal yoki go‘sht uchun emas, balki boshqacha narsaga – mushuk sotib olishga ishlatdim. Yoqimtoy fors zotli bir mushuk. Ammo u tez orada qo‘shnilar bilan o‘rtamizda jiddiy nizolar chiqishiga sabab bo‘ldi.
Nima oson bo‘lishi mumkin edi – maqolalar yozish va ulardan tushgan foydaga fors mushuklari sotib olishdan boshqa? Lekin bir daqiqa. Maqolalar haqida gapirishim kerak-ku. Mening maqolam, eslashimcha, mashhur bir erkak yozgan roman haqida edi. Bu taqrizni yozayotgan chog‘imda shunga amin bo‘ldimki, agar kitoblar haqida yozishni xohlasam, mavhum soyadagi bir kimsa bilan jang qilishimga to‘g‘ri kelardi. Bu soya – bir ayol edi, yaxshiroq taniganim sari uni mashhur bir she’r qahramoni nomi bilan atadim – “Uy farishtasi”. Har safar qog‘ozni qo‘limga olganimda, u men bilan qog‘oz orasiga tushardi. U meni bezovta qilardi, vaqtimni yo‘qotardi, shunchalik azob berardiki, oxiri men uni o‘ldirdim. Sizlar keyingi, baxtliroq avlod vakillari ehtimol, u haqda eshitmagansiz. Balki “Uy farishtasi” deganda nimani nazarda tutganimni ham bilmassiz. Qisqacha aytaman. U beqiyos darajada hamdard edi. U go‘zal edi. U mutlaqo fidoyi edi. U oilaviy hayotning murakkab san’atlarini mukammal egallagan edi. U har kuni o‘zini qurbon qilardi. Agar dasturxonda tovuq bo‘lsa, u oyog‘ini tanovul qilardi; agar xonada yelvizak essa, u aynan o‘sha yerda o‘tirardi. Qisqasi, u shunday yaratilganki, hech qachon o‘z fikri yoki xohishiga ega bo‘lmasdi, balki har doim boshqalarning istaklariga hamdard bo‘lishni afzal ko‘rardi. Eng avvalo, buni aytish shart emasdir, u sof edi. Uning pokligi asosiy go‘zalligi hisoblanardi: yuzi qizarishi uning buyuk nafisligi edi. Viktorian davrining oxirlarida har bir uyning o‘z farishtasi bo‘lar edi. Va men yozishni boshlaganimda aynan birinchi satrlarimdanoq uni uchratdim. Uning qanotlari soyasi sahifamga tushdi; xonada uning yubkalari shitirlaganini eshitdim. Aniqrog‘i, mashhur bir erkak yozuvchining romanini ko‘rib chiqish uchun qalamni qo‘limga oldimmi, u orqamdan suzilib kirib shivirladi: “Ajab-o, sen yosh ayolsan. Bir erkak tomonidan yozilgan kitobni tahlil qilyapsan. Hamdard bo‘l; muloyim bo‘l; maqta; alda; jinsingning barcha san’at va makkorliklarini qo‘lla. Hech kim o‘z fikring borligini anglamasin. Eng muhimi, sof bo‘l.” Va u qalamimni boshqarmoqchi bo‘lganday harakat qildi. Men esa hozir sizlarga o‘zim faxrlanadigan bir amalni aytaman, garchi bu sharaf aslida menga muayyan miqdorda meros qoldirgan buyuk va oqil ajdodlarimga tegishli bo‘lsa-da. Deylik, bu yillik besh yuz funt atrofidagi daromadim edi. Shu bois tirikchilik qilish uchun o‘z jozibamgagina suyanishga muhtoj emas edim. Men u tomonga o‘girilib bo‘g‘zidan ushlab oldim. Uni o‘ldirishga bor kuchim bilan urindim. Agar sud oldida aybim so‘ralsa, o‘zimni o‘zim himoya qilishga uringanimni aytar edim. Agar uni o‘ldirmaganimda, u meni o‘ldirgan bo‘lardi. U maqolamning yuragini sug‘urib olardi. Chunki angladimki, qalamni qog‘ozga tekkizishim bilanoq roman haqidagi tanqidni o‘z fikringsiz yozib bo‘lmaydi, inson munosabatlari, axloq, jins haqida haqiqat deb bilganingni bayon qilmasdan bo‘lmaydi, deb o‘ylardim. Ammo “uy farishtasi” deb atalgan o‘sha mavhum ayolning ta’limotiga ko‘ra, ayol kishi bu haqda erkin va ochiq yoza olmaydi; u go‘zal bo‘lishi, murosali bo‘lishi, to‘g‘risini aytganda, muvaffaqiyat qozonish uchun yolg‘on gapirishi kerak. Shuning uchun uning qanoti soyasi sahifamga tushganini his qilsam, siyohdonni olib u tomon otar edim. U osonlikcha o‘lmadi. Uydirma tabiati unga katta kuch bergandi. Chunki mavhumotni o‘ldirish tirik jonnikidan ko‘ra ancha qiyin. Men uni butunlay yo‘q qildim, deb o‘ylagan lahzamda ham yana sekingina qayta paydo bo‘lardi. Garchi oxir-oqibat uni yengdim, deb o‘zimga tasalli bersam-da, bu jang og‘ir kechdi; u mening juda ko‘p vaqtimni olib qo‘ydi: o‘sha vaqtni yunon tili grammatikasini o‘rganishga yoki sarguzasht izlab dunyo kezishga sarflashim mumkin edi. Lekin bu haqiqiy tajriba edi; bu o‘sha davrdagi har bir ayol ijodkor boshidan kechirishi tabiiy bo‘lgan jarayon edi. “Uy farishtasi”ni o‘ldirish adibalar mehnatining bir qismi edi.
Keling, hikoyamni davom ettiray. Farishta o‘ldi; endi nima qoldi? Siz aytasizki, faqat jo‘n va odatiy manzara qoldi – qo‘lida siyohdoni bor yosh ayol xonada o‘tiribdi, xolos. Ya’ni u yolg‘onlardan xalos bo‘lgach, endi faqat o‘zi qolishi kerak edi. Lekin “o‘zi bilan o‘zi bo‘lish” nima degani? Ya’ni, ayol nima o‘zi? Rostini aytsam, bunga javobni bilmayman. Siz ham bilmasangiz kerak, deb o‘ylayman. Hatto, menimcha, hech kim bilolmaydi, to ayol o‘zini inson qobiliyati yetadigan barcha san’at va kasblarda ifoda etmaguncha. Ana shundan kelib chiqib, men bu yerga hurmat ila keldim: chunki sizlar o‘z tajribalaringiz bilan bizga “ayol nima”ligini ko‘rsatyapsiz; o‘z muvaffaqiyat va xatolaringiz bilan bizga juda muhim bir narsani – ayolning haqiqiy mohiyatini anglash imkonini beryapsiz.
Endi kasbiy tajribalarim haqidagi gapimni davom ettiraman. Ilk taqrizim orqali bir funt o‘n shillingu olti penni pul ishladim va bu pulga fors mushugi sotib oldim, dedim. Keyin menda havas uyg‘ondi. Fors mushugi yomon emasu, lekin yetarli emas. Menda mashina bo‘lishi kerak. Shu tarzda romannavis bo‘ldim, zero, bu juda ajib holat: shunchaki hikoya aytib bersangiz, odamlar sizga mashina berishi mumkin. Yanada g‘alati narsa shuki, dunyoda hikoya so‘zlashdek lazzatli narsa yo‘q. Bu mashhur romanlarga taqriz yozishdan ko‘ra ancha zavqli. Ammo agar kotibangizning so‘ziga itoat etib, sizni romannavis sifatidagi tajribalarim bilan tanishtirmoqchi bo‘lsam, unda boshimdan kechgan noodatiy bir voqeani ham aytib berishim kerak bo‘ladi. Uni to‘liq anglash uchun esa avval romannavisning ruhiy holatini tasavvur qilishingiz lozim. Buni aytsam, kasbiy sirni oshkor etmasman deb umid qilaman: romannavisning eng katta orzusi mumkin qadar o‘z ongidan voz kechishdir. U o‘zini doimiy harakatsizlik, latif uyqu holatiga solishi kerak. U hayot jimjit va tartibli kechishini xohlaydi. U bir xil yuzlarni ko‘rishni, bir xil kitoblarni o‘qishni, bir xil ishlar bilan shug‘ullanishni xohlaydi, kundan-kunga, oydan-oyga shunday tinch va o‘zgarishsiz hayot kechirishni orzu qiladi. Chunki aynan shundagina u yashayotgan illyuziya buzilmaydi; hech narsa uning ongini bezovta qilmaydi, u tasavvur deb atalmish uyatchan, qochqoq, biroz sirli ruhning yurish-turishlarini, sezimlarini, to‘satdan kelgan ilhom va kashfiyotlarini shovqinsiz kuzatishi mumkin bo‘ladi. Menimcha, bu holat erkak va ayol yozuvchilar uchun bir xildir. Qanday bo‘lmasin, sizdan so‘rayman: meni roman yozayotgan, go‘yo trans holatidagi ayol sifatida tasavvur qiling. Qo‘lida qalam tutib, uzoq daqiqalar, hatto soatlab uni siyohga botirmagan ayolni ko‘z oldingizga keltiring. Bu ayol haqida o‘ylasam, ko‘z oldimda chuqur ko‘l sohilida yotgan, qo‘lida ilgichli qarmoq tutgan, orzularga cho‘mgan baliqchi gavdalanadi. U tasavvurini cheksiz harakatlantirar, ong tubidagi chuqurliklar, har bir g‘or va tosh ostidagi makonlarni erkin aylanar edi. Va shunda tajriba boshlandi. Bu holat, menimcha, ayol yozuvchilarda erkaklarga nisbatan ko‘proq uchraydigan holat. Qizning barmoqlari orasidan qarmoq ilgichi tezlik bilan chiqib keta boshladi. Uning xayoli otilib ketdi: u ong tubidagi eng yirik baliqlar uxlab yotgan chuqur go‘shalarni izlayotgan edi. Birdan tars etgan tovush eshitildi. Portlash yuz berdi. Ko‘l yuzasida ko‘pik va sarosima ko‘tarildi. Tasavvur borib, qattiq narsaga urilayotgan edi. Qiz tushdan uyg‘ondi. U chindan ham og‘ir va qaltis holatga tushgan edi. Agar buni obrazsiz aytsak, u nimanidir o‘ylab qoldi: tana haqida, tuyg‘ular va shahvat haqida, ayol kishi sifatida aytmog‘i mumkin bo‘lmagan narsalar haqida. Uning aqli shunday derdi: erkaklar bu so‘zlardan dahshatga tushadi. Ayolning o‘z tuyg‘ularini ochiq aytganidan keyin erkaklar u haqida nima derkin, degan o‘y uning ongini tinimsiz qiynay boshladi va shu bilan u ijodiy ongsizlik holatidan to‘la uyg‘ondi. Endi yozishning iloji yo‘q edi. Ilhom uzildi. Xayol parvozi tugadi. Menimcha, bu holat ayol yozuvchilar uchun juda tanish, ularni aksar vaqt jamiyatdagi erkaklar belgilab qo‘ygan chegaralar to‘xtatib qo‘yadi. Chunki erkaklar bu mavzu borasida o‘zlariga bemalol ruxsat berishadi, ammo ayni shu erkinlikni ayollarda ko‘rishsa keskin tanqid qilishlarini, hatto nazorat qilishga urinishlarini, menimcha, o‘zlari ham anglamaydi.
Demak, bular mening chinakam tajribam edi. Kasbiy hayotimdagi ikki sayohat, ikki sinov. Birinchisi, “uy farishtasini” o‘ldirishni hal qildim, deb o‘ylayman. U mavh etildi. Ammo ikkinchisi, o‘z tanam, o‘z his-tuyg‘ularim haqidagi haqiqatni aytishni hanuz hal qila olmadim. Menimcha, hali hech bir ayol bu muammoni to‘liq yecholmagan. Uning yo‘lidagi to‘siqlar haligacha kuchli, ammo ularni ta’riflash ham juda qiyin. Tashqaridan qaraganda, kitob yozishdan oson narsa yo‘qdek. Tashqaridan qaraganda, ayol uchun erkakdan ko‘ra ko‘proq to‘siq bordek ham ko‘rinmaydi. Ammo ichki dunyoda bu mutlaqo boshqacha. Ayol hali ham ko‘rinmas arvohlar bilan jang qilishi, ko‘p xurofotlar, adolatsiz qarashlar bilan kurashishi kerak. Rostdan ham, menimcha, ayol kishi kitob yozish uchun o‘tirganda, hech qanday arvoh bilan to‘qnashmay, hech qanday toshga urilib sinmay yozishigacha hali ancha vaqt kerak bo‘ladi. Agar shunday holat ayollar uchun eng erkin kasb bo‘lmish adabiyotda mavjud bo‘lsa, unda sizlar endi kirib borayotgan yangi kasblarda ahvol qanday ekin? Shu savollarni sizlarga bergim kelardi. Albatta, o‘z kasbiy tajribalarim haqida shunchalik urg‘u bilan so‘z yuritganimning sababi shundaki, men ishonaman, bu tajribalar, boshqacha shaklda bo‘lsa-da sizning tajribalaringiz hamdir. Yo‘l nomiga ochiq bo‘lgan taqdirda ham ayol kishi shifokor, huquqshunos yoki davlat xizmatchisi bo‘lishiga hech qanday rasmiy to‘siq yo‘qdek tuyulsa ham menimcha, uning yo‘lida hali ham ko‘plab arvohlar va ko‘rinmas to‘siqlar mavjud. Bu to‘siqlar haqida muhokama yuritish va ularni aniq ta’riflash juda muhim va qimmatli vazifadir. Chunki faqat shundagina mehnatdagi qiyinchiliklar yengilishi mumkin. Ammo buning ustiga yana bir muhim narsa bor: biz qanday maqsad uchun kurashayotganimizni, bu dahshatli to‘siqlar bilan qanday manzil uchun kurashayotganimizni ham muhokama qilish lozim. Bu maqsadlarni o‘z-o‘zidan ma’lum deb qabul qilish mumkin emas, ularni doimo qayta-qayta so‘roq qilib, tahlil qilib turish kerak. Mening nazarimda, bu holat tarixda ilk bor turli kasblarda faoliyat yuritayotgan ayollar orasida, mana shu zalda turib g‘oyat qiziqarli va juda muhim ahamiyatga ega holatdir. Sizlar hozirgacha faqat erkaklarga tegishli bo‘lgan uyda o‘zingizga xos xonalarda yashadingiz. Endi katta mehnat va sa’y-harakat bilan bo‘lsa-da, ijara haqini to‘lay olasiz. Sizlar yiliga besh yuz funt ishlab topa olasiz. Ammo bu erkinlik faqatgina boshlanishi. Xona sizniki bo‘lishi mumkin, lekin u hali bo‘m-bo‘sh. Uni jihozlash kerak, bezash kerak, boshqalar bilan bo‘lishish kerak. Uni nima bilan jihozlaysiz? Qanday bezaysiz? Uni kimlar bilan va qaysi shartlar asosida bo‘lishasiz? Menimcha, bu eng muhim va qiziqarli savollardir. Chunki tarixda ilk bor sizlar bu savollarni o‘zingizga berish imkoniyatiga ega bo‘ldingiz; ilk bor ularga javobni ham o‘zingiz belgilay olasiz. Mamnuniyat bilan bu savollar va ularning javoblarini sizlar bilan muhokama qilgan bo‘lardim, lekin bu oqshom emas. Mening vaqtim tugadi va so‘zimni yakunlashim kerak.
Ingliz tilidan Nodirabegim Ibrohimova tarjimasi
