ALEKSANDR SOLJENITSIN
Ilgarilari biz shivirlab aytishga ham jur’at eta olmasdik. Endi esa biz «Samizdat»da yozayapmiz va o‘qiyapmiz, bir-birimizga Ilmiy-tadqiqot institutining chekish xonalarida yig‘ilib ko‘ngil ochib, astoydil dardu-hasratimizni bayon qila olamiz: bizni qayerlarga boshlamadilar, nimalar qilmadilar! Xarob uylar vayronasi va qashshoqlik yashayotganimizga qaramay behuda kosmik maqtanishlar fazosida uchdik; uzoqdagi yovvoyi rejimlarni mustahkamlash uchun intildik; fuqarolar urushlarini alangalatdik; va nihoyat beparvolik bilan Mao Ze-donglarni yetishtirdik( hammasi bizning hisobimizdan bo‘ldi) – va ular bizga intilishdi, biz esa ularga, axir boshqa qayerga boramiz? Ular kimni xohlasa shuning ustidan hukm chiqardilar, sog‘lom odamlarni aqldan ozdirdilar – hammasi «ular» qildi, biz esa ularga qarshi turish uchun kuchsiz edik.
Mana, oxirigacha borildi, endi hammamizni ruhiy o‘lim qamrab oldi, jismoniy o‘lim esa bizni ham, bolalarni ham allaqachon yoqib yuboradi va biz qo‘rqoqlarcha jilmayib, jimgina shivirlaymiz:
– Biz nima ham qila olardik? Axir bizda kuch yo‘q.
Biz shunchalik umidsizlikka tushib qoldikki, bugungi kamtarona umrguzaronligimiz uchun barcha prinsiplarimizdan, jonimizdan, ota-bobolarimizning barcha sa’y-harakatlaridan, avlodlarimiz uchun barcha imkoniyatlardan voz kechishga tayyormiz. Bizda na qat’iyat, na mag‘rurlik, na yurak tafti bor. Biz hatto hammamiz umumiy atom qurboni bo‘lishdan ham qo‘rqmaymiz, nechog‘ kasofatmizki biz hatto uchinchi jahon urushidan ham qo‘rqmaymiz (balki qo‘rquvlarimizni biron yoriqqa yashirarmiz, kim bilsin) – biz faqat fuqarolik jasoratining shaxdam qadamlaridan qo‘rqamiz! Biz faqat podadan ajralib qolmasak, o‘z maylicha qadam tashlamasak va to‘satdan oq nonsiz, gazli suv isitgichsiz, Moskvada ro‘yxatdan o‘tmagan holda qolib ketmasak bas.
Ular bizni siyosiy doiralarga urishgani kabi o‘qitishdi va biz ularga aylandik, endi yashash qulay, asrimiz hamma uchun yaxshi: atrof-muhit, ijtimoiy sharoit, siz ulardan chiqa olmaysiz, ongni ularning o‘zlari belgilaydi, bizda nima qoldi? Shuning uchun nima qilishni bilmaymiz? Umuman hech narsa qila olmaymiz.
Ittifoqo nafsilambrini aytganda, shubhasiz nimadir qila olamiz – hamma narsa qila olamiz! – ammo o‘zimizga tasalli berish uchun yolg‘on gapiramiz. Hamma narsada faqat “ular” aybdor emas – avvalo biz o‘zimiz, ha, o‘zimiz aybdormiz!
Ular e’tiroz bildirsa bas: siz hech narsa haqida o‘ylay olmaysiz! Chunki ular shu birgina harakat bilan og‘zimizni yopadilar, bizni eshitmaydilar va bizdan so‘ramaydilar. Biz qanday qilib ularni bizni tinglashga majbur qila olamiz?
Ularni ishontirish mumkin emas. Ularni qayta saylash aqlga muvofiq bo‘lardi! – lekin mamlakatimizda qayta saylovlar tizimi yo‘q.
Gʻarbda odamlar ish tashlashlarni, norozilik namoyishlarini bilishadi, lekin biz juda ko‘pmiz, qo‘rqamiz: qanday qilib to‘satdan – ishdan voz kechish va qanday qilib to‘satdan – ko‘chaga namoyishga chiqish mumkin?
Aynan shunday, o‘tgan asr davomida Rossiyaning achchiq tarixida sinab ko‘rilgan boshqa halokatli yo‘llar – mutlaqo biz uchun emas, haqiqatan ham – bunday qila ko‘rmang! Endi, ularning barcha boltalari sopidan singanida, ekkan hamma urug‘lari unib chiqqanida, biz mamlakatni adolatli qilish uchun terror, qonli qo‘zg‘olon va fuqarolar urushi haqida o‘ylagan, mag‘rur yoshlarning qanchalik adashganini, qanday bokiraliklarini yo‘qotganliklarini ko‘rishimiz mumkin. Yo‘q, rahmat, ma’rifat otalari! Endi biz bilamizki, usullarning yaramasligi natijalarning yomonligiga ta’sir qiladi. Bizning qo‘llarimiz toza bo‘lsin!
Demak, doira chiziqlaridan chiqilmaydimi? Va haqiqatan ham chiqishning iloji yo‘qmi? Va biz yana qancha kutishimiz kerak: agar biror narsa o‘z-o‘zidan sodir bo‘lsa-chi? Yo‘q, bu hech qachon o‘z -o‘zidan sodir bo‘ladigan jarayon emas, agar biz hammamiz uni har kuni tan olsak, ulug‘lasak va kuchaytirsak, hech bo‘lmaganda uning eng nozik joyidan itarib yubormasak bu evrilish yuz bermas.
Unda qachon yolg‘ondan qochamiz?!
Qachonki, zo‘ravonlik tinch hayotimizga kirganida, uning nutfasida o‘ziga ishonch alangasi yonadi, bayroq ko‘tariladi va u qichqiradi: “Men zo‘ravonlikman! Tarqal, yo‘limdan chiqma – men ezib tashlayman! “Biroq zo‘ravonlik tezda qariydi, bir necha yil o‘tgach, u endi avvalgidek o‘ziga ishonmaydi va o‘zini ushlab turish uchun, o‘zini yaxshi tutish uchun, yolg‘onni o‘z ittifoqchila qatoriga chorlaydi. Chunki: zo‘ravonlikni yolg‘ondan boshqa yashirib bo‘lmaydi, bil’aks, yolg‘onni ham faqat zo‘ravonlik qo‘llab-quvvatlaydi. Zo‘ravonlik har doim ham og‘ir oyoqlarini yelkangizga qo‘ymaydi: lekin u bizdan har kuni yolg‘onga bo‘ysunishni, yolg‘onda har kuni qatnashishni talab qiladi – va buni hammasini sodiqlik deb ataydi.
Bu yerda, biz e’tiborsiz qoldiradigan, ozod bo‘lishimizning eng oddiy va eng qulay kaliti yotibdi: bu yolg‘onga shaxsiy ishtirok etmaslikdir! Yolg‘on hamma narsani o‘z ichiga olsin, yolg‘on hamma narsaga egalik qilsin, lekin biz eng kichik haqiqatimizga suyanaylik: u men orqali bunga egalik qilmasin!
Va bu bizning harakatsizligimizning xayoliy halqasining chinakam kesimi! – biz uchun bu juda oson, bil’aks, yolg‘on uchun esa dahshatli darajada halokatlidir. Odamlar yolg‘ondan qaytganlarida, u shunchaki mavjud bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. Infeksiya sifatida u faqat odamlarda yashay olishi mumkin.
Bizni chaqirishmaydi, biz maydonlarga borishga va haqiqatni baralla aytishga, o‘z fikrimizni baland ovozda xitob qilgan holda aytishga tayyor emasmiz – bu bizga kerak emas, chunki bu qo‘rqinchli. Xo‘p, mayli, hech bo‘lmaganda biz o‘ylamagan narsamiz haqida gapirishdan voz kechaylik!
Bu bizning yo‘limiz, bizning organik qo‘rqoqligimiz bilan chirmalgan oson, ha, eng oson yo‘limiz, Gandiga ko‘ra, fuqarolik itoatsizligini aytish oson (lekin uni talaffuz qilish qo‘rqinchli).
Bizning yo‘l: hech narsada yolg‘onni ongli ravishda qo‘llab-quvvatlamaslik bo‘lishi lozim! Yolg‘on chegarasi qayerda ekanligini tushunish (hamma uchun u har xil ko‘rinishda), – bu gangrenaning avj olmasdan chekinishidir! Mafkuraning o‘lik suyaklari va tangachalarini har narsaga yopishtirmang, chirigan lattani uloqdek tikavermang, shunda biz yolg‘on qanchalik tez va yordamsiz yiqilib tushishini ko‘ramiz va yalang‘och bo‘lishi kerak bo‘lgan narsa dunyoga yalang‘och bo‘lib ko‘ringanidan hayratdan yoqa ushlaymiz.
Shunday qilib, bizning qo‘rqoqligimiz nihoyasiga yetsin, hamma o‘z yo‘lini o‘zi tanlasin: u yolg‘onning ongli xizmatkori bo‘lib qoladimi (oh, albatta, moyillik bilan emas, balki oilasini boqish uchun bolalarni yolg‘on ruhida tarbiyalashga majburdir!), biroq endi vaqti kelmadimi u o‘zini hurmat qilishi kerak emasmi, bolalarga, o‘z va zamondoshlariga munosib halol odam sifatida o‘zini ko‘rsatish fursati kelmadimi?! Agar kelgan bo‘lsa u shu kundan boshlab:
– bundan buyon hech qanday tarzda, haqiqatni buzadigan bitta ibora ham yozmaydi, haqiqatga zid nimarsalarni imzolamaydi va ularni bostirmaydi;
– u bunday iborani na shaxsiy suhbatda, na olomon orasida, na o‘z nomidan, na hiyla-nayrangda, na tashabbuskor, na o‘qituvchi, na tarbiyachi yoki shunga o‘xshash boshqa teatr rollarida ifoda etmaydi;
– tasviriy san’atda, haykaltaroshlikda, fotosuratlarda, texnik ishlard, musiqiy kompozisiyalarda tasvirlamaydi, yolg‘onga hamrohlik qilmaydi va unga bitta ham fikrni uzatmaydi, bir -biridan farq qiladigan haqiqatning buzilishiga yo‘l qo‘ymaydi;
– og‘zaki yoki yozma ravishda, o‘z ishining muvaffaqiyati uchun, sug‘urta qilish uchun, agar taklif qilingan fikr to‘liq tarqatilmasa yoki bu unga to‘liq aloqasi bo‘lmasa, bitta “rahbarlik” iqtibosini tilga olmaydi;
– agar bu uning irodasiga zid bo‘lsa, o‘zini namoyishga yoki mitingga chorlashsa-da bormaydi, bayroq ko‘tarmaydi, shiorlarni ko‘tarib chopmaydi;
– samimiy hamdard bo‘lmagan taklifga ovoz bermaydi; noloyiq yoki shubhali deb hisoblagan kishiga ochiq yoki yashirin ovoz bermaydi;
– masalaning majburiy, buzilgan muhokamasi kutilayotgan yig‘ilishlarni borishiga yo‘l qo‘ymaydi;
– ma’ruzachidan yolg‘on, mafkuraviy bema’nilik yoki uyatsiz targ‘ibotni eshitishi bilan ma’ruzani, yig‘ilishni, ma’ruza, o‘yin, film va namoyishni darhol tark etadi;
– obuna bo‘lmaydi, xabarlari soxtalashtirilgan, asosiy faktlar yashiringan bunday gazeta yoki jurnalni chakana savdodan sotib olmaydi.
Biz, albatta, yolg‘ondan mumkin bo‘lgan va zarur bo‘lgan barcha qochishlarni imkon darajada sanab o‘tdik. Kim o‘zini poklashni boshlasa, bundan boshqa holatlarni ham forig‘langan nigohi ila osonlik bilan farqlay oladi.
Ha, dastavval hammasi oson kechmas. Kimdir bir muddat ishsiz qoladi. Haqiqatda yashashni xohlaydigan yoshlar uchun bu ularning boshida yosh hayotini ancha murakkablashtiradi: axir, javob beriladigan darslar yolg‘onlarga to‘la, ammo siz tanlashingiz kerak. Zero halol bo‘lishni xohlaydigan har bir kishi uchun hech qanday bo‘shliq qoldirilmasligi kerak: hech birimiz, hatto eng xavfsiz texnika fanlarida ham, aytilgan qadamlardan bitta bo‘lsa ham, haqiqat o‘rnida yolg‘onni o‘tkazib yubormasligimiz kerak; zero ma’naviy mustaqillik yoki ma’naviy qullik shu bilan o‘lchanadi. O‘z jonini himoya qilishga jur’at eta olmaydigan kishi – o‘zining ilg‘or qarashlari bilan har qancha faxrlanmasin, u akademik yoki xalq artisti, xizmat ko‘rsatgan arbob yoki generalman deyishdan ko‘ra, o‘ziga-o‘zi aytsin. Men qoramol va qo‘rqoqman, men ovqatlantirilsam va iliqda bo‘lsam bas.
Hatto bu yo‘l – qarshilik ko‘rsatishning eng moʻtadil yo‘li, ammo o‘tirib qolganlarga bu oson emas. Biroq o‘zini yoqish, hatto ochlik e’lon qilishdan bu qanchalik oson: olov tanangizni qoplamaydi, ko‘zlaringiz issiqdan yorilmaydi, bil’aks, har doim oilangiz uchun toza suv va qora non bo‘ladi.
Yevropaning buyuk odamlari, biz xiyonat qilgan, biz aldagan chexoslovakiya xalqi, agar qalbi amr etsa, hech qanday himoyalanmagan ochiq ko‘kraklar bilan ham tanklarga qarshi tura olishini ko‘rsatmadimi?
Bu oson yo‘l bo‘lmaydi, lekin iloji boricha mumkin bo‘lgan yo‘llarning eng yengili shu. Bu tana uchun oson yo‘l emas, lekin ruh uchun yagona tanlov shu. Bu oson yo‘l emas, lekin,bizda odamlar bor, hatto o‘nlab yillar davomida bularning barchasiga bardosh berib, haqiqat bilan yashayotgan odamlar bor.
Mayli: bu yo‘lga birinchi bo‘lib kirmang, lekin albatta qo‘shiling! Bu yo‘l hammamiz uchun qanchalik oson va qisqaroq bo‘ladi, biz shunchalik do‘stona bo‘lamiz. Minglab bo‘lamiz va ular hech kim bilan hech narsa qila olmay qoladi. Biz o‘n minglab bo‘lamiz va biz o‘z mamlakatimizni tan olmaymiz!
Agar biz qo‘rqsak, kimdir nafas olishga ruxsat bermaydi, deb shikoyat qilish kifoya — biz bunga o‘zimizga ruxsat bermaymiz! Keling, engashamiz, kutamiz va biolog birodarlarimiz bizning fikrlarimizni o‘qishga va genlarimizni o‘zgartirishga yordam beradi.
Agar biz qo‘rqoq bo‘lsak, unda biz ahamiyatsiz odamlarga aylanamiz, umidsiz o‘lamiz va bu Pushkinning biz uchun bitilgan nafratiga sazovor bo‘lamiz:
Podalarga erk tuhfasi yot:
Bichilish va qirqilish – marra.
Meros o‘tar avlodma-avlod,
Bo‘yinturuq, halqa va darra.
12.02.1974.
Rus tilidan Sherzod Komil Xalil tarjimasi
